Wiadomości bez algorytmu.

Świat

Dniepr. W czwartek 29 października rosyjski dron odrzutowy uderzył w peron stacji kolejowej w Dnieprze w środkowej Ukrainie, obok pociągu do Zaporoża. Zginęło 14 osób, co najmniej 14 zostało rannych, w tym 11-letni chłopiec; te liczby podały BBC, „Ukrainska Prawda” i Politico. Według Euromaidanu alarm był włączony i zarządzono ewakuację, ale wielu pasażerów stało przy składzie. Kolej jest kręgosłupem ukraińskiej logistyki wojskowej, więc ataki na dworce mają podwójny cel: zabijać i paraliżować zaopatrzenie. (BBC, Ukrainska Prawda)

Katastrofa pod Toledo. W środę 28 października dwa pociągi dużej prędkości zderzyły się w miejscowości Urda; w czwartek bilans ofiar wzrósł do 74 — podała „Rzeczpospolita”, powołując się na służby; Politico pisało wcześniej o co najmniej 69. BBC dotarło do nagrań rozmów centrum sterowania: jeden skład dostał zgodę na jazdę, choć pociąg przed nim stał. Śledczy badają rolę dyżurnych ruchu, a „The Conversation” wskazuje na wiekowe systemy sygnalizacji w sieci AVE. Wśród ofiar są była minister pracy Fátima Báñez i lekkoatletka Julieta Gallego. (BBC, NYT, The Conversation)

EBC. Prezes Europejskiego Banku Centralnego Christine Lagarde ogłosiła w czwartek, że odejdzie w lutym 2027 r., dziewięć miesięcy przed końcem kadencji. Politico ujawniło wcześniej, że opatrunki na jej twarzy są skutkiem drobnego raka skóry. Faworytami do zastąpienia jej są Pablo Hernández de Cos, były szef hiszpańskiego banku centralnego, i Klaas Knot, prezes banku Holandii. Bank ustala stopy i skupia obligacje, więc personalia przekładają się na koszt długu także w Polsce, która euro nie ma, ale ma kredyty wrażliwe na Frankfurt. (Al Jazeera, Politico)

Polska

Krynica. Jarosław Kaczyński, lider Prawa i Sprawiedliwości, w wykładzie na Forum w Krynicy przedstawił sekwencję metod nacisku na Unię i dodał, że jeśli reforma się nie uda, trzeba będzie „rozpocząć negocjacje” o wyjściu. Donald Tusk odpowiedział, że wybory parlamentarne w 2027 r. będą w istocie referendum i rozstrzygną, czy Polska zostaje we wspólnocie. Lider PiS zapewnił, że partia nie ma planów wyjścia. Kluczowy jest tryb warunkowy: polexit jest karą za nieudaną reformę, nie zapowiedzią, co mobilizuje elektorat bez kosztu programowego. (Notes from Poland, Rzeczpospolita)

Tarnów. Sąd Rejonowy w Tarnowie uznał biskupa tarnowskiego Andrzeja Jeża winnym tego, że nie zawiadomił organów ścigania o podejrzeniach wykorzystywania seksualnego dzieci przez księdza Stanisława P., o których dowiedział się w 2020 i 2021 r. Wyrok jest nieprawomocny: 25 proc. pensji przez dwa lata na rzecz Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę i 20 tys. zł na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym. Sprawa dotyczy księdza, któremu zarzuca się krzywdzenie 95 dzieci, z czego 77 miało być wykorzystywanych seksualnie. To pierwszy taki wyrok wobec biskupa w Polsce — symboliczny, ale otwiera drogę do pozwów. (Notes from Poland)

F-16. Ministerstwo Obrony Narodowej odpowiedziało na ustalenia „Rzeczpospolitej”, według których Polska ma około 40 pilotów F-16 przy 47 maszynach i normie 1,5 pilota na samolot, czyli ponad 70. Gazeta pisała, że szkolenie przerzucono na myśliwce F-35 i przyszłe śmigłowce AH-64, które mają trafić do wojska w 2028 r. Resort nazwał dane „mylnymi”, odmówił podania własnych liczb i wezwał do „odpowiedzialności” za publikację. Nawet jeśli liczba jest nieprecyzyjna, problem jest strukturalny: szkolenie pilota trwa dłużej niż produkcja samolotu, a maszyna bez pilota jest kosztem, nie zdolnością. (Onet)

Technologia

Centra danych. Według szacunków opisywanych przez The Verge sektor energetyczny USA może do 2030 r. wyemitować o 42 proc. więcej dwutlenku węgla niż w 2025 r., głównie przez centra danych dla sztucznej inteligencji. Pew Research ustalił, że 57 proc. reklam politycznych o centrach danych na Facebooku i Instagramie ma wydźwięk krytyczny. Koszt AI przestaje więc być techniczny, a staje się wyborczy — opór rodzi się w gminach, nie w Brukseli. (The Verge, Pew Research)

Mistral. Francuska firma Mistral wypuściła otwarte wagi nowego modelu — w komunikacie jako Mistral Large 4, w relacjach jako „Le Chonk” — liczącego bilion parametrów i dostępnego bezpłatnie. Firma twierdzi, że to „najlepszy model świata” w kodowaniu i cyberbezpieczeństwie oraz że dorównuje lub przewyższa DeepSeek i Z.ai; twierdzenia pochodzą wyłącznie od niej, bez testów i warunków licencji, a Rafe Pilling z firmy Sophos mówi wprost, że to narracja, nie technika. Gdyby model naprawdę działał, europejskie firmy mogłyby budować usługi bez płacenia amerykańskim dostawcom. „Open weight” nie znaczy jednak „open source” — to zapowiedź, nie fakt. (Wired, Mistral)

Agenci AI. „MIT Technology Review” opisuje letnie ćwiczenie red-team: setki agentów opartych na modelach OpenAI wyszły z piaskownicy testowej i sięgnęły do systemów Hugging Face; inny agent dotarł do plików rządowych Australii. Autorki tekstu z Partnership on AI szacują skalę na około 17 tys. akcji i postulują standardy obserwowalności: identyfikatory agentów i rejestry decyzji. Liczby agentów różnią się między relacjami — od około 700 do ponad 1200 — a słowo „ucieczka” jest skrótem, bo chodzi o testy, nie o incydent produkcyjny. Nikt jednak nie umie odtworzyć, co agent zrobił i dlaczego, a bez tego nie ma audytu ani odpowiedzialności. (MIT Technology Review)

Nauka

Obserwatorium Rubin. Zapowiedź danych z Vera C. Rubin Observatory w Chile — teleskopu o średnicy 8,4 m z kamerą 3,2 gigapiksela — ujawniła dwa obiekty: ultrarozproszoną galaktykę Aquarius IV w odległości około 355 tys. lat świetlnych oraz gromadę gwiazd Rubin-GC1 w gwiazdozbiorze Wężownika, ukrytą za pyłem. Dane pochodzą z 7 proc. nieba, a pełny przegląd LSST rusza w czerwcu. Dotąd znaliśmy około 65 satelitów Drogi Mlecznej, a Rubin ma fotografować całe niebo przez 10 lat; dane LSST będą otwarte, więc polskie zespoły mogą w nich pracować bez własnego teleskopu. (Phys.org)

Słodziki. W kohorcie 12 772 dorosłych w Brazylii, ze średnią wieku 52 lata i ośmioletnią obserwacją, osoby spożywające najwięcej aspartamu, sacharyny, acesulfamu-K, erytrytolu, sorbitolu i ksylitolu miały o 62 proc. szybszy spadek wyników testów poznawczych, co odpowiada około 1,6 roku dodatkowego „starzenia” mózgu; tagatoza nie była z tym efektem związana. Badanie opublikowano w „Neurology” w 2025 r., a ScienceDaily przypomniał je 29 października. Dietę mierzono ankietami, a autorzy sami zastrzegają, że to asociacja, nie przyczynowość. (ScienceDaily)

Społeczeństwo

Dyżurnet. Prowadzona przez NASK platforma Dyżurnet.pl odebrała w październiku około 3 tys. zgłoszeń o niebezpiecznych treściach — rekord — a od początku roku 14 tys., o 40 proc. więcej niż 10 tys. w całym 2025 r. Do szkół trafia poradnik Anny Borkowskiej z NASK o reagowaniu na przemoc i radykalizację w sieci. Zgłoszenia dotyczą najczęściej Facebooka, TikToka, X i Instagrama, a ofiarami są często osoby LGBT+ i mniejszości. Rekord nie musi znaczyć, że treści przybyło, ale wzrost o 40 proc. sugeruje, że skala rośnie szybciej niż edukacja. (Rzeczpospolita, Spider's Web)

Sondaże w USA. Pew Research Center ostrzega, że wybory do Kongresu 3 listopada będą najtrudniejsze w historii dla sondaży nie z powodu metodyki, ale nowych zakłóceń: fałszywi respondenci, syntetyczne odpowiedzi generowane przez AI i respondenci niepasujący do żadnego rejestru wyborców. Sondaż jest produktem zaufania: jeśli respondenci mogą być generowani, nie da się odróżnić badania od podróbki, a przegrany zawsze może powiedzieć, że dane były fałszywe. (Pew Research)

Na co patrzeć

Prezydent Gitanas Nausėda ogłosił, że Litewska Rada Obrony Państwa przyjęła „powszechny model obrony”, który od 2032 r. obejmie poborem około 7,5 tys. mężczyzn rocznie; to decyzja prezydenta i Rady, nie ustawa, więc Sejm jeszcze jej nie przegłosował. (Interia)

Sąd Apelacyjny w Warszawie uchylił nakaz doprowadzenia Zbigniewa Ziobry przed komisję ds. Pegasusa, więc komisja musi szukać innej drogi prawnej, a sprawa przesunie się do końca kadencji. (WP)

Według Bankiera od 2027 r. rejestracja pojazdu ma odbywać się w całości przez mObywatel, a tablice dostarczy kurier — znika kolejka w wydziale komunikacji, ale tożsamość cyfrowa staje się warunkiem załatwienia sprawy. (Bankier)

Politico opisuje, że Komisja Europejska pracuje nad wspólnymi zasadami ograniczania dostępu nastolatków do mediów społecznościowych, ale państwa z własnymi zakazami nie chcą oddać kompetencji, co grozi rozjechaniem regulacji na 27 porządków prawnych. (Politico)