Hiszpania liczy ofiary katastrofy kolejowej, a Moskwa podaje liczbę dronów, której nikt nie sprawdzi

Świat

Kolej w Hiszpanii. W środę 28 października pociąg dużej prędkości uderzył w stojący skład w prowincji Toledo. Zginęło co najmniej 68 osób, a liczba ofiar może wzrosnąć; władze mówią o przyczynie, którą same nazywają „niewytłumaczalną”. Wieczorem ponad tysiąc osób protestowało przed ministerstwem transportu w Madrycie; doszło do starć z policją. Pytania dotyczą też zabezpieczeń: wykolejenie pod Santiago de Compostela w 2013 roku, w którym zginęło 79 osób, pokazało, że europejski system ETCS bywa wyłączony. Nie wiadomo, czy zawiodła sygnalizacja, człowiek, czy infrastruktura. (BBC, TVN24)

Kneset. Po wyborach w Izraelu ani blok Benjamina Netanjahu, ani obóz Gadi Eisenkota, byłego szefa sztabu armii, nie zdobyły większości w Knesecie, izraelskim parlamencie. Największą niespodzianką jest duża frekwencja wyborców partii arabskich, od lat stojących na marginesie polityki — teraz ich mandaty mogą być niezbędne do koalicji. „Foreign Policy” ocenia, że Netanjahu ma przewagę, bo to opozycja nie potrafi zebrać większości; „New York Times” nazywa wynik „wieloznacznym”. Jeśli partie arabskie wejdą do rządu, będzie to przełom; jeśli nie, Europę czeka impas w rozmowach o Gazie i Iranie. (NYT, Foreign Policy)

Drony nad Moskwą. Rosyjskie władze twierdzą, że w nocy z 28 na 29 października strąciły 613 dronów lecących w stronę Moskwy. Mer Siergiej Sobianin podał, że 231 maszyn zniszczono na podejściu do miasta; liczba 613 pochodzi z agencji TASS. Lotniska Wnukowo, Domodiedowo i Żukowskoje wstrzymały pracę, dwa loty ze Stambułu zawrócono. Niezależny licznik zachodnich redakcji dawał do godziny 2:00 około 166 strąceń. Rosja raportuje wyłącznie strącenia, nigdy starty, więc liczby nie da się sprawdzić; nie wiadomo, ile maszyn doleciało i co trafiły. (Al Jazeera, Rzeczpospolita)

Rozmowy z Teheranem. Wiceprezydent USA J.D. Vance wysłał list do Mohsena Rezai, sekretarza irańskiej Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego, proponując natychmiastowe wznowienie rozmów, w tym o programie nuklearnym. Interia, powołując się na media, podaje, że list powstał na polecenie Donalda Trumpa; tego nie potwierdzono oficjalnie. Według Politico obawa przed eskalacją wojny z Iranem blokuje porozumienie w sprawie Ukrainy, a ofertę wysłano przed wyborami do Kongresu. Nie wiadomo, czy Teheran odpowie. (NYT, Interia)

Polska

Myśliwce dla Ukrainy. Generał broni w stanie spoczynku Dariusz Łukowski, dyrektor Departamentu Strategii i Planowania Obronnego MON, potwierdził „Rzeczpospolitej”, że Polska przekaże Ukrainie dwa samoloty MiG-29 „w najbliższym czasie”. Pakiet ma być wart około 50 mln euro i obejmować także obronę powietrzną oraz sprzęt wychodzący z użycia; ostatecznie decyduje szef Sztabu Generalnego. To gest polityczny, nie zmiana układu sił na froncie. Daty przekazania nie podano. (WP)

Krynica. Prezes PiS Jarosław Kaczyński powiedział na Forum w Krynicy, że „źródłem zła jest Komisja Europejska” i że jej rolę powinna przejąć Rada Europejska, czyli ciało międzyrządowe. Jako metody nacisku wymienił kontrole traktatowe, nowy traktat i w końcu rokowania o wyjście — „twarda metoda, ryzykowna, ale jest naprawdę tak bardzo źle, że warto zastosować i taką metodę”. To wykład lidera opozycji, nie program rządu, ale PiS daje twardemu elektoratowi sygnał, że polexitu nie wyklucza; poparcie dla obecności Polski w Unii jest stabilne, więc takie zdania kosztują u wyborcy umiarkowanego. (TVN24)

Bazy USA. Prezydent Karol Nawrocki zwołał Radę Bezpieczeństwa Narodowego, ciało doradcze przy prezydencie, na 3 listopada; tematem mają być stałe bazy amerykańskie w Polsce. Kulisy opisuje Interia, powołując się wyłącznie na anonimowe źródła: Pałac zarzuca wiceszefowi MON Pawłowi Zalewskiemu opieszałość, Zalewski odpowiada, że nie będzie decydować „strona, która śmierdzi rublem”, a minister obrony Władysław Kosiniak-Kamysz mówi, że decyzja Białego Domu zapadnie w grudniu. Informacja pochodzi z jednego, niepotwierdzonego źródła. (Interia)

Technologia

Gemini 4 Carbon. Google ogłosił Gemini 4 Carbon, następcę modelu Argon, deklarując „znaczące” postępy w kodowaniu, zadaniach agentowych i cyberbezpieczeństwie. Model zajął pierwsze miejsce w rankingu Artificial Analysis Intelligence Index v5.0, przed Claude Opus 5.5 firmy Anthropic i GPT-6 Astra firmy OpenAI, oraz w testach bezpieczeństwa SEC-bench Pro. Korzystają z niego na razie wybrane firmy cyberobronne, szerszy dostęp ma przyjść w ramach programu Fairwind; cena to 2 dolary za milion tokenów wejściowych i 10 dolarów za wyjściowe. Wszystkie liczby pochodzą od Google i od Artificial Analysis. (The Verge, The Register)

Wyniki Alphabetu. Alphabet, właściciel Google, poinformował w wynikach za trzeci kwartał 2026 roku, że inwestycje w sztuczną inteligencję przekładają się na wzrost liczby wyszukiwań. The Register zwraca uwagę na drugą stronę rachunku: firma wydała 51 mld dolarów na infrastrukturę, wciąż wynajmuje moc obliczeniową od innych, a nowego trybu AI Mode, czyli wyszukiwania z odpowiedzią generowaną przez model, nie udaje się jej zmonetyzować. To podważa założenie, że wyszukiwanie wspomagane AI będzie tak dochodowe jak linki sponsorowane; jeśli nie jest, rachunek wystawią użytkownicy i reklamodawcy. (The Verge, The Register)

Wyciek z DHS. Haker wykradł dane osobowe ponad 40 tysięcy pracowników amerykańskiego Departamentu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (DHS): imiona, nazwiska, numery telefonów i adresy e-mail osób zatrudnionych w kilku agencjach bezpieczeństwa. To nie hasła, ale lista ludzi z amerykańskiej kontroli granic i imigracji — materiał gotowy do nękania, szantażu i deanonimizacji funkcjonariuszy. Najsłabszym ogniwem okazują się bazy kontaktowe, chronione gorzej niż serwery. (DW, The Verge)

Nauka

Rentgeny. Zespół z TU Wien i Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego pokazał, że w helu można uzyskać fotony rentgenowskie o wyższej energii, niż pozwala ograniczenie teorii generacji harmonicznych. Laser wybija kolejno dwa elektrony, które wracają do jonu jednocześnie i oddają energię w jednym akcie; efekt zachodzi w helu, ale nie w argonie ani neonie. Praca ukazała się w „Nature Photonics” (DOI 10.1038/s41566-026-01976-2) i jest recenzowana. To narzędzie pomiarowe do badania korelacji elektronów w skali attosekund, ale konkretnych wartości energii w materiale prasowym nie podano. (ScienceDaily)

Edukacja i demencja. Brytyjska ustawa ROSLA z 1972 roku podniosła wiek zakończenia nauki z 15 do 16 lat dla osób urodzonych po 1 września 1957 roku — to dało badaczom naturalny eksperyment. W danych UK Biobank Silvia Barcellos i Leandro Carvalho oszacowali, że dodatkowy rok nauki wiąże się ze spadkiem zapadalności na demencję i chorobę Alzheimera o około 0,88 punktu procentowego; efekt jest silniejszy u osób z wariantem APOE4. Autorzy zastrzegają, że znają kierunek efektu, nie wielkość, więc te liczby to górna granica, nie prognoza. (ScienceAlert)

Społeczeństwo

Itaewon w grze. W napisach początkowych gry Call of Duty: Modern Warfare 4 wydawca użył kilkusekundowych klipów z materiału agencji Getty Images z 29–30 października 2022 roku, gdy w seulskiej dzielnicy Itaewon w tłumie zginęło 158 osób, a później uznano jeszcze dwie ofiary. Nagrania pokazują reanimację, rzędy ciał i nosze, a w grze ilustrują fikcyjną inwazję Korei Północnej. Rada rodzin ofiar zażądała usunięcia materiału, a stowarzyszenie koreańskich graczy przeprosiło i wymieniło klipy. Activision oświadczyło agencji Yonhap, że „nie miało absolutnie żadnego zamiaru wspominać ani traktować lekko jakichkolwiek rzeczywistych tragedii”. (Guardian)

Na co patrzeć

Na szczycie w Montrealu, który zaczyna się 29 października, Unia i Kanada miały ogłosić nową formułę relacji, ale z projektu deklaracji wypadła propozycja „associate membership”, czyli członkostwa stowarzyszonego, którą we wrześniu złożyła Kanadzie Ursula von der Leyen bez konsultacji ze stolicami; odrzuciły ją Niemcy, Francja, Grecja i Włochy. (Guardian, DW)

ScienceAlert opisuje analizę, według której stężenia PFAS, trwałych związków fluorowanych używanych między innymi w powłokach nieprzywierających, w amerykańskiej wodzie pitnej mogą być nawet dwukrotnie wyższe od raportowanych, bo dane są zaokrąglane w dół. (ScienceAlert)

Guardian pisze, że albańskie przepisy pozwalają karać kwotą 6000 dolarów, czyli sześciokrotnością średniej pensji, osoby obecne na proteście, który przerodził się w zamieszki, nawet jeśli nie brały w nich udziału. (Guardian)

Guardian podaje, że nowe badanie objęło 2362 byłych zawodników futbolu amerykańskiego NFL zmarłych w latach 2008–2023 i u około 75 proc. z nich stwierdzono przewlekłą encefalopatię pourazową, chorobę mózgu związaną z uderzeniami w głowę; czasopisma nie podano. (Guardian)