← KINO NIEME ▶ Maraton

Źródła i metoda

Skąd wziął się ten portal · 828 filmów · 50 źródeł w notatniku

Literatura — kanon rozdziałów

Układ 30 rozdziałów, dobór twórców i hierarchia filmów zostały wyprowadzone z literatury przedmiotu, a nie z algorytmu YouTube:

  1. Kristin Thompson, David Bordwell, Film History: An Introduction (wyd. 4, McGraw-Hill 2019), cz. I–II (1880–1930) — podstawa periodyzacji: kino wczesne (1880–1904), ekspansja (1905–1912), kino klasyczne i narodowe (1913–1919), style lat 20. (ekspresjonizm, impresjonizm, montaż radziecki), przełom dźwiękowy.
  2. Paolo Cherchi Usai, Silent Cinema: A Guide to Study, Research and Curatorship (BFI/Bloomsbury 2019) — metodologia badania i oglądania filmów niemych (nośniki, prędkość, barwienie, muzyka, archiwa).
  3. Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska (red.), Historia kina, t. 1: Kino nieme (Universitas 2009) — polska synteza; rozdziały o kinematografiach narodowych, w tym polskiej.
  4. Tom Gunning, „The Cinema of Attractions" (1986) i D.W. Griffith and the Origins of American Narrative Film (1991); Wanda Strauven (red.), The Cinema of Attractions Reloaded (2006) — ramy dla rozdziałów 02–07.
  5. Lotte H. Eisner, Ekran demoniczny (1952); Siegfried Kracauer, Od Caligariego do Hitlera (1947); Tomasz Kłys, „Ekspresjonizm raz jeszcze" (2009) — rozdziały 16–17.
  6. Jay Leyda, Kino: A History of the Russian and Soviet Film (1960); Yuri Tsivian, Early Cinema in Russia and Its Cultural Reception (1994) — rozdziały 10 i 18.
  7. Richard Abel, The Ciné Goes to Town: French Cinema 1896–1914 (1994) i French Cinema: The First Wave 1915–1929 (1984) — rozdziały 03, 06, 19.
  8. Kevin Brownlow, The Parade's Gone By… (1968) oraz seriale Hollywood (1980) i Cinema Europe (1995) — rozdziały 11–14, 30.
  9. David Pierce, The Survival of American Silent Feature Films 1912–1929 (Library of Congress 2013) — skala strat; podstawa not o filmach zaginionych.
  10. Małgorzata Hendrykowska, Śladami tamtych cieni. Film w kulturze polskiej przełomu stuleci 1895–1914 (1993) i Historia polskiego filmu dokumentalnego 1896–1944 (2015); Władysław Banaszkiewicz, Witold Witczak, Historia filmu polskiego, t. 1: 1895–1929 (1966) — rozdziały 21–22.
  11. Karol Irzykowski, Dziesiąta Muza. Zagadnienia estetyczne kina (1924) — pierwsza polska estetyka filmu, pisana w środku epoki niemej.
  12. Georges Sadoul, Histoire générale du cinéma, t. 1–5 (1946–1975); David A. Cook, A History of Narrative Film — uzupełnienia dla kinematografii narodowych.

Metoda hybrydowa

1. Z literatury przedmiotu wyprowadzono kanon: 30 rozdziałów i ok. 450 filmów-kotwic (reżyser, tytuł, rok).

2. Założono notatnik badawczy w NotebookLM z 60 otwartymi (open access) opracowaniami — od Lindsaya, Münsterberga i Irzykowskiego, przez antologię o „kinie atrakcji", monografie Amsterdam University Press i raport Library of Congress, po polskie artykuły z Pleografu, Kwartalnika Filmowego i Images. Notatnik posłużył do krytyki układu rozdziałów i napisania wprowadzeń opartych na tezach badaczy.

3. Kanon skonfrontowano z zasobami YouTube (kwerenda yt-dlp z punktacją: zgodność tytułu i roku, długość, kanał archiwalny, bez kopii z komentarzem i „AI remaster"); każdy wynik zweryfikowano pod kątem dostępności i osadzalności. Czego nie ma legalnie w całości, reprezentują fragmenty, zwiastuny restauracji i dokumenty (oznaczone na kartach). Filmy zaginione oznaczono osobno. Luki odnotowano w raportach zamiast wypełniać je zamiennikami.

4. Uwaga do słuchania: filmy nieme na YouTube mają zwykle ścieżkę muzyczną dodaną przez wydawcę kopii (od rekonstrukcji oryginalnych partytur po muzykę współczesną). Prędkość projekcji i barwienie (tinting) kopii również różnią się między wydaniami — zob. Cherchi Usai i Pieńkowski w bibliografii.

Notatnik badawczy — otwarte opracowania (50)

Wszystkie poniższe teksty są dostępne legalnie online (domena publiczna lub open access) i zostały wczytane do notatnika NotebookLM, na którym oparto wprowadzenia do rozdziałów.

Klasyka epoki (teksty źródłowe w domenie publicznej)

  1. Vachel Lindsay, The Art of the Moving Picture (wyd. 1922 – rewizja książki z 1915) (1915/1922)https://www.gutenberg.org/cache/epub/13029/pg13029-images.html
  2. Hugo Münsterberg, The Photoplay: A Psychological Study (1916)https://www.gutenberg.org/cache/epub/15383/pg15383-images.html
  3. Frederick A. Talbot, Moving Pictures: How They Are Made and Worked (1912)https://www.gutenberg.org/cache/epub/67972/pg67972-images.html
  4. Epes Winthrop Sargent, The Technique of the Photoplay (wyd. 2) (1913)https://archive.org/download/techniqueofphoto00sargrich/techniqueofphoto00sargrich_djvu.tx…
  5. Terry Ramsaye, A Million and One Nights: A History of the Motion Picture (1926)https://archive.org/download/ramsaye_book_1926/ramsaye_book_1926_djvu.txt
  6. Robert Grau, The Theatre of Science: A Volume of Progress and Achievement in the Motion Picture Industry (1914)https://archive.org/download/theatreofscience00graurich/theatreofscience00graurich_djvu.tx…
  7. Karol Irzykowski, Dziesiąta Muza. Zagadnienia estetyczne kina (skan 1. wyd., Kraków) (1924)https://www.sbc.org.pl/Content/80473/download/

Monografie i antologie open access

  1. Wanda Strauven (red.), The Cinema of Attractions Reloaded (AUP) (2006)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-35197/340138.pdf
  2. Kristin Thompson, Herr Lubitsch Goes to Hollywood: German and American Film after World War I (AUP) (2005)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-35134/340212.pdf
  3. Kristin Thompson, Exporting Entertainment: America in the World Film Market 1907–1934 (BFI 1985, skan OCR autorki) (1985)https://www.davidbordwell.net/books/exportingentertainment_thompson_bfi1985_ocr.pdf
  4. David Bordwell, On the History of Film Style (2. wyd., wersja darmowa) (2018)https://www.davidbordwell.net/books/on-history-film-style-davidbordwell-180531.pdf
  5. Malte Hagener, Moving Forward, Looking Back: The European Avant-garde and the Invention of Film Culture 1919–1939 (AUP) (2007)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-35202/340131.pdf
  6. Ivo Blom, Jean Desmet and the Early Dutch Film Trade (AUP) (2003)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-35113/340233.pdf
  7. David Pierce, The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929 (Library of Congress / CLIR) (2013)https://www.clir.org/wp-content/uploads/sites/6/pub158.pdf
  8. Jan Olsson, Los Angeles Before Hollywood: Journalism and American Film Culture, 1905 to 1915 (Mediehistoriskt arkiv 7, Kungliga biblioteket) (2008)https://mediehistorisktarkiv.se/wp-content/uploads/2025/09/olsson_2025.pdf
  9. Thomas Elsaesser (red.), A Second Life: German Cinema's First Decades (AUP) (1996)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-35080/340268.pdf
  10. Bernadette Kester, Film Front Weimar: Representations of the First World War in German Films from the Weimar Period (1919–1933) (AUP) (2002)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-35110/340236.pdf
  11. Naum Kleiman, Antonio Somaini (red.), Sergei M. Eisenstein: Notes for a General History of Cinema (AUP) (2016)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-32683/610151.pdf
  12. Annette Förster, Women in the Silent Cinema: Histories of Fame and Fate (AUP) (2017)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-23348/9789048524518.pdf
  13. Gerry Turvey, The B&C Kinematograph Company and British Cinema: Early Twentieth-Century Spectacle and Melodrama (John Libbey / Univ. of Exeter Press) (2019)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-50267/9781905816668.pdf
  14. Julie K. Allen, Screening Europe in Australasia: Transnational Silent Film Before and After the Rise of Hollywood (Univ. of Exeter Press) (2022)https://archive.org/download/oapen-20.500.12657-54077/9781905816897.pdf
  15. Charles Musser, Before the Nickelodeon: Edwin S. Porter and the Edison Manufacturing Company (UC Press E-Books Collection, pełny tekst HTML) (1991)https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/before-the-nickelodeon-edwin-s-port…
  16. Roberta E. Pearson, Eloquent Gestures: The Transformation of Performance Style in the Griffith Biograph Films (UC Press E-Books Collection) (1992)https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/eloquent-gestures-the-transformatio…
  17. Sofia Bull, Astrid Söderbergh Widding (red.), Not So Silent: Women in Cinema before Sound (Stockholm Cinema Studies 12) (2010)https://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:324333/FULLTEXT01.pdf

Artykuły naukowe open access (Pleograf, Kwartalnik Filmowy, Images)

  1. Łukasz Biskupski, „Zagadka Sfinksa” (Pleograf 1/2019, Kino przedwojenne) (2019)https://pleograf.pl/index.php/z-archiwum-zagadka-sfinksa/
  2. Kamila Kuc, „Odkrywanie swoistości medium. Pierwsze polskie roszczenia filmu do miana sztuki” (Pleograf) (2019)https://pleograf.pl/index.php/odkrywanie-swoistosci-medium-pierwsze-polskie-roszczenia-fil…
  3. Weronika Szulik, „«Dziesiąta Muza (impresje)» – felietony Andrzeja Własta na tle myśli filmowej dwudziestolecia międzywojennego” (Pleograf) (2019)https://pleograf.pl/index.php/dziesiata-muza-impresje-felietony-andrzeja-wlasta-na-tle-mys…
  4. Małgorzata Radkiewicz, „Dwugłos o X muzie. Teksty filmowe Andrzeja Własta i Karola Irzykowskiego” (Pleograf) (2019)https://pleograf.pl/index.php/dwuglos-o-x-muzie-teksty-filmowe-andrzeja-wlasta-i-karola-ir…
  5. Michał Pieńkowski, „Kino nieme okiem współczesnego widza” (Pleograf, Z warsztatu) (2019)https://pleograf.pl/index.php/z-warsztatu-kino-nieme-okiem-wspolczesnego-widza/
  6. Weronika Szulik, „Adaptowanie nowoczesności: powieści filmowe Leo Belmonta i Zofii Dromlewiczowej” (Pleograf) (2019)https://pleograf.pl/index.php/adaptowanie-nowoczesnosci-powiesci-filmowe-leo-belmonta-i-zo…
  7. Krzysztof Loska, „«Benshi» jako współautor filmu” (Kwartalnik Filmowy 59, 2007) (2007)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/3440/2508
  8. Tomasz Kłys, „Ekspresjonizm raz jeszcze, czyli na nowo o historii filmu niemieckiego” (Kwartalnik Filmowy 67–68, 2009) (2009)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/3102/2218
  9. Grzegorz Nadgrodkiewicz, „Pasja braci Fassnacht i filmowe echa widowiska «na wzór Oberammergau»… «Galilejczyk» Dymitra Buchowieckiego” (Kwartalnik Filmowy 2014) (2014)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/2388/1614
  10. Wojciech Świdziński, „Między awangardowym eksperymentem a tanim horrorem. Ekranizacje twórczości Edgara Allana Poe przed 1939 rokiem” (Kwartalnik Filmowy 2009) (2009)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/3107/2223
  11. Magdalena Kempna-Pieniążek, „Polifoniczne «Kino nieme»” (Kwartalnik Filmowy 71–72, 2010; recenzja t. 1 „Historii kina” red. Lubelski, Sowińska, Syska) (2010)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/3038/2150
  12. Tadeusz Lubelski, „Krakowski projekt czterotomowej «Historii kina»” (Kwartalnik Filmowy 67–68, 2009) (2009)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/3117/2232
  13. Bo Florin, „Nieme kino według Ingmara Bergmana” (Kwartalnik Filmowy 2002) (2002)https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/download/3866/2863
  14. Małgorzata Hendrykowska, „Filmowcy amatorzy w Polsce przed rokiem 1939” (Images XIX/28, 2017) (2017)https://pressto.amu.edu.pl/index.php/i/article/download/8784/8593
  15. Marek Hendrykowski, „Kinematografia na śmietniku” (Images 32/41, 2022) (2022)https://pressto.amu.edu.pl/index.php/i/article/download/36942/31699/79595
  16. Marek Hendrykowski, „Na dnie oka. Dziesiąta Muza z perspektywy stulecia” (Przestrzenie Teorii, 2023/24) (2024)https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/download/37284/31960/80553

Katalogi i źródła referencyjne

  1. Le Giornate del Cinema Muto – Catalogo / Catalogue 43 (Pordenone 2024) (2024)https://www.giornatedelcinemamuto.it/wp-content/uploads/2025/05/CATALOGO-GCM2024-REVISED-V…
  2. Le Giornate del Cinema Muto – Catalogo 44 (Pordenone 2025) (2025)https://www.giornatedelcinemamuto.it/wp-content/uploads/2025/10/CATALOGO-GCM2025-LowRes-v1…
  3. Le Giornate del Cinema Muto – Catalogo 45 (Pordenone 2026) (2026)https://www.giornatedelcinemamuto.it/wp-content/uploads/2026/10/Catalogo-GCM-2026-LowRes.p…

Wykłady i dokumenty wideo użyte jako źródła

  1. Brownlow/Gill, Hollywood – odc. 2 „In the Beginning” (1980)https://www.youtube.com/watch?v=0_wAGiIrKs4
  2. Brownlow/Gill, Cinema Europe: The Other Hollywood – odc. 1 „Where It All Began” (1995)https://www.youtube.com/watch?v=Argtu-R3JVQ
  3. Face to Face with Kevin Brownlow (wywiad-rzeka z historykiem i restauratorem kina niemego) (2018 (publ.))https://www.youtube.com/watch?v=GAeA1c1WaD8
  4. CrashCourse, Movies are Magic: Crash Course Film History #1 (prekino) (2017)https://www.youtube.com/watch?v=vsnB4iBb78o
  5. CrashCourse, The Birth of the Feature Film: Crash Course Film History #6 (2017)https://www.youtube.com/watch?v=HaBmjhmKWTs
  6. CrashCourse, The Silent Era: Crash Course Film History #9 (2017)https://www.youtube.com/watch?v=ROOV9tucra0
  7. Tom Gunning, „Your Number Is Up! Questioning Numbers in Film History” (Neubauer Collegium, Univ. of Chicago) (2014)https://www.youtube.com/watch?v=VvwC_3FyRAo

Główne kanały źródłowe

Nota: filmy odtwarzane są bezpośrednio z YouTube (youtube-nocookie.com) lub Internet Archive — portal niczego nie kopiuje ani nie przechowuje. Dostępność zależy od publikujących kanałów. Typy kart: pełny film / fragment / dokument / film zaginiony (materiał zastępczy). Notatnik badawczy: NotebookLM „KINO NIEME — opracowania naukowe".