Rupert Sheldrake (ur. 28 czerwca 1942 w Newark-on-Trent) nie jest dyletantem — i to czyni go kłopotliwym. Doktor biochemii z Cambridge, członek Clare College, współodkrywca modelu polarnego transportu auksyn w roślinach, czyli tego, jak hormon wzrostu „wie”, w którą stronę płynąć.

A jednak już w Cambridge poczuł, że „otworzyła się przepaść” między jego zachwytem nad życiem a mechanistyczną biologią, której go uczono. Ta biologia świetnie opisywała części — milczała o tym, jak z bezkształtnej materii wyłania się forma.

Skąd embrion wie, w jaki kształt ma się rozwinąć? Genów to nie tłumaczy — geny kodują białka, nie kształty.

Przełom przyszedł w Indiach. Po latach pracy nad uprawami strączkowymi w instytucie ICRISAT spędził około osiemnastu miesięcy w aśramie ojca Bede Griffithsa w Tamil Nadu. Tam, na styku nauki Zachodu i kontemplacji Wschodu, napisał „A New Science of Life” (1981) — książkę, która wypchnęła go poza główny nurt na całe dekady.

• Wtajemniczenie. Cambridge, Harvard, stypendium Royal Society. Wchodzi do twierdzy nauki i dostaje jej klucze.
• Pęknięcie. Rozczarowanie mechanicyzmem, Indie, aśram. Porzuca twierdzę z własnej woli.
• Herezja. 1981 — „książka do spalenia”. Dekady na zewnątrz: psy, spojrzenia, dogmaty, usunięty wykład TED.

Zacznijmy od pytania, które Sheldrake uważa za nierozwiązane: skąd rzeczy wiedzą, jaki kształt przyjąć? Jego odpowiedź nazywa się przyczynowością formatywną. Formę nadają rzeczom pola morficzne — niewidzialne struktury organizujące, które „narzucają wzorce na skądinąd losową aktywność”. Każdy układ — kryształ, komórka, stado ptaków — ma własne pole ze zbiorową pamięcią wszystkich poprzedników.

Rezonans morficzny to mechanizm tej pamięci: samoorganizujące się układy dziedziczą pamięć po wcześniejszych podobnych układach. Kluczowa jest nielokalność — wpływ przeszłości nie słabnie ani z odległością, ani z upływem czasu. Podobne dostraja się do podobnego.

Mózg jest bardziej jak odbiornik telewizyjny niż magnetowid — dostraja się do przeszłości, zamiast ją magazynować.

Stąd najgłośniejsza teza Sheldrake’a. Skoro formy utrwalają się przez powtarzanie, to „prawa” przyrody nie są wiecznymi dekretami, lecz nawykami, które wszechświat sam w sobie wyrobił — i które wciąż ewoluują. Im częściej coś się powtarza, tym bardziej staje się prawdopodobne.

Co z tego wynika — trzy sprawdzalne przewidywania

• Szczury. Gdy szczury nauczą się sztuczki na Harvardzie, ich pobratymcy w Melbourne powinni opanowywać ją szybciej — mimo braku jakiegokolwiek połączenia.
• Kryształy. Nowe związki powinny łatwiej krystalizować na całym świecie, im częściej ich kryształy powstały już gdzie indziej.
• Ludzie. Wzorce przyswojone przez wielu powinny być łatwiejsze do przyswojenia dla następnych.

To najbardziej zaskakująca część jego systemu. Sheldrake uważa, że umysł nie jest zamknięty w czaszce — rozciąga się w przestrzeń przez tak zwane pola percepcji, zakorzenione w mózgu, ale sięgające tam, dokąd patrzymy.

Widzenie miałoby być procesem dwukierunkowym. Nie tylko światło wpada do oka; obraz jest też „rzutowany” na zewnątrz, na oglądany przedmiot. Gdy patrzysz komuś na kark, twoje pole widzenia rozciąga się, by go dotknąć.

Patrzenie jest rodzajem dotyku na odległość.

Jeśli tak jest, to poczucie bycia obserwowanym nie jest złudzeniem, a telepatia przestaje być zjawiskiem nadprzyrodzonym — staje się zwykłą „biologią pól”. To dlatego Sheldrake tyle uwagi poświęcił prostym testom, które każdy może wykonać w domu.

We wrześniu 1981 roku John Maddox, redaktor naczelny prestiżowego Nature, zaatakował książkę A New Science of Life tekstem pod tytułem „A book for burning?”. Padły słowa, które przylgnęły do Sheldrake’a na zawsze: „najlepszy kandydat do spalenia od wielu lat”, „ćwiczenie z pseudonauki”. W 1994 roku w BBC Maddox dodał, że Sheldrake „przedstawia magię zamiast nauki”.

To było dokładnie jak ekskomunika papieska. Od tej chwili stałem się bardzo niebezpieczną osobą dla naukowców.

Trzy główne zarzuty — i odpowiedzi

• Nie da się tego obalić. Hipoteza jest tak pojemna, że wytłumaczy każdy wynik.
  Odpowiedź: przewidywania są konkretne i sprawdzalne, tylko nikt nie chce ich testować.
• Brak mechanizmu fizycznego. Informacja miałaby się przenosić bez nośnika i bez straty energii.
  Odpowiedź: materializm to założenie filozoficzne, a nie wynik badań.
• Nikt tego nie powtórzył. Brak niezależnych replikacji, możliwy wpływ oczekiwań badacza.
  Odpowiedź: wokół zjawisk psi panuje w nauce tabu, więc replikacji nikt nie podejmuje.

Najciekawsze jest to, co stało się przy dwóch próbach rozstrzygnięcia sporu — z psem Jaytee i z pisklętami. W obu wypadkach obie strony dostały te same dane i odczytały je odwrotnie. Richard Wiseman przyznał w 2009 roku: „wzorzec w moich badaniach jest taki sam jak u Ruperta… chodzi o to, jak się go interpretuje”.